Pomniki dawnego prawa

Tajemnicze kamienne krzyże pokutne, to milczący świadkowie dawno zapomnianych zbrodni. Stawiano je w okresie od XII do XVI wieku na obszarze Saksonii, Czech i byłej Jugosławii. W Polsce znajdują się tylko na Dolnym Śląsku, gdzie odkryto ich ponad 600. Na terenie Doliny Baryczy krzyże pokutne odnaleziono wyłącznie w gminie Żmigród.

Zgodnie ze średniowiecznym prawem przestępca w ramach swej kary musiał sam znaleźć odpowiedni granitowy głaz i wyciosać z niego krzyż, na którym często umieszczał także wizerunek narzędzia zbrodni np.: miecza, wideł, sztyletu, topora czy włóczni. Te osobliwe prastare symbole ówczesnego prawodawstwa mają najczęściej formę krzyża łacińskiego, rzadziej maltańskiego lub greckiego. Ich rozmiary są dość zróżnicowane. Największe mierzą kilka metrów wysokości, zaś najmniejsze tylko 30 centymetrów.
Najwięcej tego rodzaju obiektów napotkamy w okolicach Jeleniej Góry, Kostomłotów, Dłużca, Głębocka i Raszowa. Warto zaznaczyć, że odnajdywaniem i ochroną krzyży pokutnych zajmuje się Bractwo Krzyżowców. Chociaż nazwa tej organizacji brzmi groźnie, to jednak w rzeczywistości zrzesza ona ludzi, którzy pragną zabezpieczyć pamiątki z dawnych epok.
Z ziemi nadbaryckiej, jak dotąd, znane są tylko cztery krzyże pokutne (czyżby przed wiekami żyli tutaj ludzie mniej porywczy i gwałtowni?) zlokalizowane w Korzeńsku, Bychowie, Barkowie i Osieku. Trzy pierwsze były znane od dawna, natomiast krzyż pod Osiekiem został przeze mnie odkryty dość przypadkowo, gdy 25 sierpnia 2001 r. wracałem rowerem z Prusic. W pobliżu nasypu nieczynnej kolejki wąskotorowej zauważyłem wystający z ziemi niewielki fragment granitu o charakterystycznym zarysie wskazującym, że być może nie jest to zwykły kamień. Przeczucie mnie nie myliło. Gdy kilka dni później razem z panem Romanem Jaśniewskim, prezesem Koła PTTK w Miliczu, zdjęliśmy wierzchnią warstwę darni, naszym oczom ukazał się krzyż pokutny! Szybko go odkopaliśmy, a po zmierzeniu i sfotografowaniu dane zostały przekazane do Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz do władz samorządowych gminy Żmigród.
Jak wszystkie tego typu zabytki z naszego rejonu ma on formę krzyża łacińskiego i nie wyryto na nim narzędzia zbrodni. Jego wysokość od podstawy wynosi 1,5 m, szerokość ramion 0,68 m, a grubość 0,15 m. Źródła historyczne wspominają o jeszcze jednym krzyżu pokutnym w okolicy Powidzka. Jak dotąd nie został on odnaleziony. Być może został rozbity na mniejsze fragmenty i użyty jako materiał budowlany. A może, dobrze zamaskowany wśród zarośli, nadal czeka na swojego odkrywcę?

Tekst i zdjęcia:
Cezary J. Tajer