Rozrządzenia na wypadek śmierci (testament)
warto wiedzieć...
Testament to jednostronne oświadczenie woli w którym spadkodawca rozrządza swoim majątkiem na wypadek śmierci. Z art. 941 kodeksu cywilnego wynika, iż tylko testament jest tą czynnością prawną, za pomocą której można rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci. Nadto przepisy szczególne stwarzają możliwość zadysponowania na wypadek śmierci niektórymi prawami w drodze innych czynności prawnych niż testament, na podstawie art. 831 kodeksu cywilnego
„§1 ubezpieczający może wskazać jedną lub więcej osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia w razie śmierci osoby ubezpieczonej; może również zawrzeć umowę ubezpieczenia na okaziciela. Ubezpieczający może każde z tych zastrzeżeń zmienić lub odwołać w każdym czasie. §3 suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym” i art. 56 ust.1 prawa bankowego
„posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może polecić pisemnie bankowi dokonanie - po swojej śmierci - wypłaty z rachunku wskazanym przez siebie osobom: małżonkowi, wstępnym, zstępnym lub rodzeństwu określonej kwoty pieniężnej (dyspozycja wkładem na wypadek śmierci).”
Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy, tzn. jednego testamentu nie mogą sporządzić wspólnie dwie osoby np. małżonkowie, każdy z małżonków musi sporządzić swój testament osobiście. Po stronie testatora musi zachodzić wola i świadomość dokonywania czynności prawnej na wypadek śmierci. Sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, nie można sporządzić testamentu ani odwołać przez przedstawiciela. Testament do chwili śmierci spadkodawcy-testatora nie powoduje żadnych zmian w jego sferze majątkowej, nie ogranicza go w rozporządzaniu prawami majątkowymi ani też nie stwarza żadnych (choćby warunkowych) praw na rzecz osób, którym na mocy testamentu spadek ma przypaść. Inaczej mówiąc dopiero po śmierci spadkodawcy testament wywiera skutki prawne, w każdej chwili spadkodawca może odwołać cały testament, jak i część jego postanowień. „
Odwołanie testamentu może nastąpić bądź w ten sposób, że spadkodawca sporządzi nowy testament, bądź też w ten sposób, że w zamiarze odwołania testament zniszczy lub pozbawi go cech, od których zależy jego ważność, bądź wreszcie w ten sposób, że dokona w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień. Jeżeli spadkodawca sporządził nowy testament nie zaznaczając w nim, że poprzedni odwołuje, ulegają odwołaniu tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego testamentu”.
Zgodnie z art. 945 kodeksu cywilnego „
testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:
1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
3.
pod wpływem groźby”.
Spadkodawcy przysługuje w szerokim zakresie swoboda w rozrządzaniu majątkiem na wypadek swej śmierci (swoboda testowania). Jednakże testament, tak jak każda inna czynność prawna, podlega w zakresie treści ogólnym ograniczeniom wynikającym z art. 58§1 kodeksu cywilnego „
czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. §2. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.” Istnieją też szczegółowe ograniczenia wynikające wprost lub pośrednio z przepisów prawa spadkowego art. 923 §1 kodeksu cywilnego
- „małżonek i inne osoby bliskie spadkodawcy, które mieszkały z nim do dnia jego śmierci, są uprawnione do korzystania w ciągu trzech miesięcy od otwarcia spadku z mieszkania i urządzenia domowego w zakresie dotychczasowym. Rozrządzenie spadkodawcy wyłączające lub ograniczające to uprawnienie jest nieważne”, art. 692 kodeksu cywilnego „
zastrzeżenie warunku lub terminu, uczynione przy powołaniu spadkobiercy testamentowego, uważane jest za nie istniejące. Jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany, powołanie spadkobiercy jest nieważne. Przepisów tych nie stosuje się, jeżeli ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku” oraz art. 964 art. kodeksu cywilnego
„postanowienie testamentu, przez które spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę do zachowania nabytego spadku i do pozostawienia go innej osobie, ma tylko ten skutek, że ta inna osoba jest powołana do spadku na wypadek, gdyby spadkobierca nie chciał lub nie mógł być spadkobiercą. Jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, iż spadkobierca bez takiego ograniczenia nie byłby powołany, powołanie spadkobiercy jest nieważne”.
Testamenty dzielą się na zwykłe i szczególne.
TESTAMENTY ZWYKŁE:
1. spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, własnoręcznie podpisze i opatrzy datą (
testament holograficzny - własnoręczny). Jednakże brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu własnoręcznego, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów. Wymaganie pisma ręcznego eliminuje posługiwanie się urządzeniami technicznymi służącymi do pisania (dotyczy to także pisma Braille'a). Oświadczenie spisane na maszynie do pisania nie czyni zadość wymaganiom formalnym testamentu własnoręcznego. Zatem spadkodawca musi cały testament napisać osobiście. Może się posłużyć dowolnym znanym sobie językiem (językami) lub systemem stenograficznym. Może korzystać z dowolnych przyborów do pisania i utrwalić swoje oświadczenie na dowolnym materiale (nie tylko na papierze, ale i na skórze, płótnie, desce, ścianie itp.). Pismem "własnoręcznym" jest - w sytuacji gdy testator jest osobą niepełnosprawną - również pismo wykonane z użyciem protezy lub innej części ciała niż ręka (noga, usta). Testament może być zamieszczony na jednej lub kilku kartkach (w tym ostatnim wypadku wystarczy również jeden podpis i data). Pomiędzy kartkami powinna jednak istnieć więź materialna i intelektualna.
2.
testament notarialny - jest to testament sporządzony przez notariusza w formie aktu notarialnego.
3.
testament allograficzny - sporządzony poprzez ustne oświadczenie ostatniej woli w obecności dwóch świadków wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego. Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez osobę, wobec której wola została oświadczona oraz przez świadków. W przypadku gdy spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole oraz wskazać przyczyny braku podpisu. Testamentu allograficznego nie mogą sporządzić osoby głuche lub nieme. Zdarza się, że protokół sporządzony przy testamencie allograficznym nie spełnia wszystkich kodeksowych wymogów, w związku z czym taki testament jest nieważny. Praktyka sądownicza wybrnęła jednak z tego w ten sposób, iż gdy spełnione zostają wymogi testamentu szczególnego w postaci testamentu ustnego, to traktuje się ostatnie oświadczenie woli testatora właśnie jako złożone w postaci testamentu ustnego.
TESTAMENTY SZCZEGÓLNE - mogą być sporządzone tylko w razie istnienia określonych w ustawie szczególnych okoliczności, a ich moc prawna jest ograniczona w czasie.
1.
testament ustny - jeżeli istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo jeżeli wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione, spadkodawca może oświadczyć ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków. Oświadczenie spadkodawcy przed upływem roku musi być spisane, a pismo podpisane przez spadkodawcę i dwóch świadków albo przez wszystkich świadków, albo gdy spisanie nie jest możliwe, w ciągu sześciu miesięcy od śmierci spadkodawcy wola spadkobiercy będzie potwierdzona przed sądem przez zgodne zeznania świadków. Jeżeli przesłuchanie jednego ze świadków nie jest możliwe lub napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może poprzestać na zgodnych zeznaniach dwóch świadków.
2.
testament podróżny- podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym można sporządzić testament przed dowódcą statku lub jego zastępcą w ten sposób, że spadkodawca oświadcza swą wolę dowódcy statku lub jego zastępcy w obecności dwóch świadków; dowódca statku lub jego zastępca spisuje wolę spadkodawcy, podając datę jej spisania, i pismo to w obecności świadków odczytuje spadkodawcy, po czym pismo podpisują spadkodawca, świadkowie oraz dowódca statku lub jego zastępca. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać pisma, należy w piśmie podać przyczynę braku podpisu spadkodawcy. Jeżeli zachowanie tej formy nie jest możliwe, można sporządzić testament ustny
3. testament wojskowy - w myśl rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej wydanego w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości testament wojskowy można sporządzić tylko w czasie mobilizacji lub wojny albo przebywania w niewoli, zaś wymagania co do formy reguluje szczegółowo § 3 tego rozporządzenia.
Testament szczególny traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. Bieg terminu ulega zawieszeniu przez czas, w ciągu którego spadkodawca nie ma możności sporządzenia testamentu zwykłego.
Świadkiem przy sporządzaniu testamentu nie może być:
- osoba bez pełnej zdolności do czynności prawnych;
- niewidomy, głuchy lub niemy;
- osoba, która nie może czytać i pisać;
- osoba, która nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament;
- skazany prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.
Świadkiem przy sporządzaniu testamentu nie może być także osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść. Nie mogą być również świadkami: małżonek tej osoby, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia. W przypadku gdy świadkiem była jedna z osób wymienionych powyżej, nieważne jest tylko postanowienie, które przysparza korzyści tej osobie, jej małżonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia albo osobie pozostającej z nią w stosunku przysposobienia. Jednakże gdy z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez nieważnego postanowienia spadkodawca nie sporządziłby testamentu danej treści, nieważny jest cały testament.
oprac. Anna Kilian
aplikant notarialny
Podstawa prawna:
- ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93)
- ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe (tekst jednolity z dnia 13 maja 2002 r. Dz.U. Nr 72, poz. 665)