Zapomniane cmentarze

Na terenie gminy Żmigród znajduje się siedem cmentarzy ewangelickich. Założono je w XIX stuleciu. Ponieważ od 1945 roku przestały być użytkowane i pielęgnowane, więc popadły w zupełną ruinę. Należy jednak pamietać, że są to obiekty o charakterze zabytkowym.

TrochÄ™ historii...
ZapoczÄ…tkowana w 1517 r. przez Marcina Lutra reformacja staÅ‚a siÄ™ dość szybko ruchem religijno-spoÅ‚ecznym ogarniajÄ…cym znaczne obszary Niemiec. Już w 1555 r. na sejmie Rzeszy w Augsburgu zalegalizowano protestantyzm i przyjÄ™to zasadÄ™ „cuius regio, eius religio” - czyja wÅ‚adza, tego wyznanie. Na jej podstawie, miÄ™dzy rokiem 1555 a 1560, baron Wilhelm von Kurzbach wprowadziÅ‚ w wolnych paÅ„stwach stanowych Milicz i Å»migród wyznanie protestanckie obrzÄ…dku ewangelicko-augsburskiego. KilkadziesiÄ…t lat później doszÅ‚o do konfliktu zbrojnego zwanego wojnÄ… 30-letniÄ… (1618-1648 r.), który podzieliÅ‚ EuropÄ™ na dwa antagonistyczne obozy - protestancki i katolicki. Ostatecznie zakoÅ„czono go zawarciem pokoju westfalskiego, który obu wyznaniom gwarantowaÅ‚ równouprawnienie. W rzeczywistoÅ›ci nadal obowiÄ…zywaÅ‚a „augsburska” zasada i wszystko zależaÅ‚o od tego, kto w danym paÅ„stewku sprawowaÅ‚ wÅ‚adzÄ™ (Rzesza Niemiecka byÅ‚a wówczas rozdrobniona na ponad 2 tysiÄ…ce ksiÄ™stw i baronatów majÄ…cych znacznÄ… autonomiÄ™ ekonomicznÄ… i militarnÄ…).
Początkowo baronatem żmigrodzkim zarządzały arystokratyczne rody Kurzbachów i Schaffgotschów o protestanckiej prowieniencji. Jednak w 1641 r. posiadłości żmigrodzkie przeszły w ręce katolickiej rodziny von Hatzfeldtów, co sprzyjało na tym terenie akcji rekatolizacyjnej. Natomiast latyfundium milickie nadal pozostało pod kontrolą protestanckich von Maltzanów. Sytuacja ta spowodowała przeniesienie się większości ewangelików w okolice Milicza, Cieszkowa i Krośnic. Dlatego stare cmentarze protestanckie znajdują się głównie w granicach powiatu milickiego, gdzie jest ich aż 81.
Po 1945 r. ludność niemiecka wyznania ewangelickiego zostaÅ‚a zmuszona do opuszczenia tych terenów, a cmentarze zamkniÄ™to. Przez dziesiÄ…tki lat byÅ‚y one dewastowane i plÄ…drowane przez wandali, zÅ‚odziei nagrobków oraz „poszukiwaczy skarbów”. Wiele z nich bezpowrotnie utracono poprzez caÅ‚kowitÄ… likwidacjÄ™, miÄ™dzy innymi tych najwiÄ™kszych w Miliczu, SuÅ‚owie i Å»migrodzie.

Pro memoria
W 1999 r. przeprowadziÅ‚em inwentaryzacjÄ™ cmentarzy ewangelickich poÅ‚ożonych w gminach: Cieszków, KroÅ›nice, Milicz i Å»migród. Efektem tej pracy byÅ‚ sporzÄ…dzony przeze mnie katalog i dokumentacja fotograficzna. PeÅ‚na wersja katalogu jest zamieszczona w VIII tomie „Kroniki Doliny Baryczy” (wydanie z 2000 r.). Tutaj chciaÅ‚bym przedstawić tylko krótki opis istniejÄ…cych jeszcze cmentarzy, które leżą na terenie gminy Å»migród.

BARKOWO
Nekropolia znajduje się po lewej stronie drogi z Barkowa do Kędzi. Założenie cmentarne pochodzi z połowy XIX wieku, a jego wielkość to 0,7 ha. Można rozpoznać około 50 mogił, z których najstarsza zachowana pochodzi z 1901 r. (imię i nazwisko osoby tu pochowanej to Martha Freylich). Na cmentarzu rosną stare kasztanowce i lipy oraz duże ilości bluszczu pospolitego.

GARBCE
Cmentarz leży niedaleko wsi pośród pól. Założono go na początku XIX w. Jego powierzchnia to 0,25 ha. Znajdziemy na nim około 100 grobów. Nagrobki zachowały się tylko szczątkowo. Najstarszy ocalały fragment pomnika pochodzi z 1837 r. Spoczywa tutaj Heinrich Racketta. W narożach cmentarza rosną okazałe lipy i kasztanowce.

KORZEŃSKO
Nieopodal wsi znajduje się największy cmentarz w tym rejonie. Ma on prawie hektar powierzchni, na której można się doliczyć 300 mogił i grobowców. Kilka z nich otaczają ozdobne żeliwne kraty. Nekropolia liczy sobie niemal 200 lat. Najstarszy zachowany pomnik jest wykonany z piaskowca i pochodzi z 1821 r. Pochowano tutaj Henriette Blasine. Na cmentarzu rosną sędziwe lipy, tuje, grochodrzewy, bez lilak i znaczne połacie bluszczu.

POWIDZKO
Cmentarz przylega do ruin kościoła ewangelickiego. Nagrobki są całkowicie zdewastowane i nieczytelne. Całość założenia cmentarnego gęsto porasta bez lilak i klony oraz bluszcz pospolity. Do kościelnego muru jest przytwierdzona pamiątkowa płyta z 1918 r., na której wypisano imiona i nazwiska poległych w I wojnie światowej żołnierzy będących mieszkańcami Powidzka.

RADZIÄ„DZ
Cmentarz ten leży po zachodniej stronie wsi, przy drodze do lasu, na niewielkim wzniesieniu. Podobnie jak poprzednie założono go na początku XIX w. Na powierzchni przeszło 0,5 ha znajduje się około 200 grobów. Najstarszy ocalały nagrobek pochodzi z 1846 r., a pochowany jest tutaj Adolph Storch. Wokół rosną lipy, tuje, dęby, sosny wejmutki, a w runie znajdziemy konwalie majowe i barwinek. Na północnym obrzeżu cmentarza widnieją fundamenty dawnej kaplicy cmentarnej.

Tekst i zdjęcia:
Cezary J. Tajer