archiwum - 12 - kwiecień

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026

Młodzieżowa Rada Miejska na konferencji w gimnazjum

Ludzie listy piszą

SMOKI D O L I N Y BARYCZY

Dawne smoki Doliny Baryczy ożywają obecnie raz w roku i wychodzą na żer, w czasie swego święta - Dni Smoka w Żmigrodzie, na tereny dawnych swoich siedlisk. Niegdyś ich smocze tereny za sprawą człowieka zostały kompletnie zmienione, zagospodarowane po ludzku i obecnie nie ma miejsca na smocze wylegiwanie się w promieniach słońca, czy to na żmigrodzkich pagórkach, czy to w nadbaryckich bajorkach. Nam współczesnym Baryczanom , którzy od połowy ubiegłego stulecia za sprawa wojny zamieszkali nadbaryckie doliny, należy przypomnieć o ich pradawnych, zapomnianych mieszkańcach. Sięgnijmy zatem do kart historii przepięknej Doliny Baryczy i przypatrzmy się smoczym obyczajom, a w końcu ich zagładzie za naszą ludzką sprawą .
Napływająca ludność, która osiedlała się i zagospodarowywała Dolinę Baryczy zasługuje na określenie Baryczanie. Począwszy od najdawniejszych czasów - VI wieku Baryczanie zagospodarowując te tereny często napotykali skupiska i kłębowiska żmij podczas prac ziemnych i prawie codziennie mieli do czynienia z tym wstrętnymi wężami. Jak podaje M. Młynarski [Nasze gady, PZWS] charakterystyczną cechą występowania żmij w naszym kraju są jej kolonie, w których żmije są niesłychanie liczne, gdyż lubią przebywać blisko siebie. Siedliskiem naturalnym takich kolonii są podmokłe lasy i leśne polany. Ulubionym miejscem ich bytowania i żerowania są bagna pełne drobnych zwierząt, a żaby stanowią ich główne pożywienie. Trzeba też dodać, że siedlisko bagienne jest ulubionym miejscem żerowania zaskrońców. Sam doświadczyłem, podczas skrytej obserwacji niedużego naturalnego stawu, sprawności pływackich i łowczych zaskrońca w wodzie, który ukrywając się w liściach lilii polował na żaby. Cały staw szerokości kilkunastu metrów przepływał w kilkanaście sekund. Potwierdza to wprost nazwa niemiecka zaskrońca „Wasser Schlang”. Należy też powątpiewać, czy Baryczanie w Średniowieczu odróżniali te dwa gatunki węży.
W XI wieku napływowi - Cystersi, którzy doskonale znali łacinę też zapewne ich nie odróżniali, zwłaszcza gdy budując klasztory i zakładając pola uprawne często napotykali kolonie węży, w których roiło się od młodych żmij. Stąd zapewne wprowadzili do języka określenie żmijka i jej łacińską nazwę „Trachinus viper”. Obecnie można znaleźć w słowniku polsko-niemieckim łacińską nazwę żmijek „Trachinus viper” i nigdzie więcej.
Liczność występowania na Śląsku, Dolinie Baryczy i Kotlinie Żmigrodzkiej żmii zygzakowatej „Vipera berus” i straszność ich kolonii, a przede wszystkim ich śmiercionośne ukąszenia powodowały, że w miarę upływu czasu ich dokuczliwość stawała się coraz bardziej nieznośna. Wszystko to sprawiało, że schrystianizowani Baryczanie gromadzili opowiadania i słowny przekaz o tyranii tego paskudnego przeklętego gada. Nazwa „Trachinus ” utrwalała się za sprawą Cystersów. Opowieści te rozchodziły się po okolicy i utrwalały jako dorobek miejscowej kultury Baryczan. Gady rzeczywiste - żmije mieszały się z mitologicznymi smokami i urastały do rangi mistycznych smoków - ciemiężycieli kolejnych pokoleń Baryczan. Wizerunek gada - smoka, rozmaicie stylizowany na rycinach, wzbogacany miejscowymi legendami urastał do groźnych rozmiarów.
Należy przypomnieć, że podstawową rolę w budowaniu i utrwalaniu takiego wizerunku gada - smoka odegrała kultura i religia chrześcijańska, która kwitła i umacniała się w grodach i osadach Baryczan w miarę zaludniania się doliny. Wypada przypomnieć współczesnym Baryczanom, że „Smok” w chrześcijańskiej hagiografii jest alegorią szatana, który jest źródłem wszelkiego zła i ludzkich nieszczęść, a tych nie brakowało w dawnej Dolinie Baryczy. Bardzo częste powodzie wywołane bliskością Baryczy oraz jej licznymi dopływami i pożary drewnianych zabudowań, doszczętnie niszczyły dobytek ciężkiej pracy mieszkańców tej doliny. Jeżeli dodamy do tego częste zgony powodowane ukąszeniem żmii, to mamy już gotowego winowajcę wspomnianych męczarni i niedoli średniowiecznych Baryczan.

Kulminacyjnym dorobkiem tej alegorii szatana jest chrześcijańska legenda z XII wieku o zabiciu smoka przez św. Jerzego symbolizująca i gloryfikująca tryumf chrześcijaństwa na pogaństwem i złem przynależnym wierzeniom pogan. /Trzeba zaznaczyć, że w kulturze ludowej Litwinów do dziś wąż jest przedmiotem kultu/. Szeroko propagowana legenda o św. Jerzym przez wieki inspirowała artystów do graficznego wyrażania jego heroicznego czynu. Nie dziwi zatem fakt, że herb Milicza z XIV „ wypisz wymaluj” przedstawia scenę zabicia, długą lancą, smoka przez rycerza w zbroi na koniu [J. Kowalski, K. Kozica, Dolina Baryczy wspólne dziedzictwo, s. 178]. Ten sam herb, ale już w kolorze był umieszczony na milickim znaczku pocztowym przed 1922r. [J. Kowalski, K. Kozica, Dawna Dolina Baryczy Altes Bartschtal, s.178].

Nie mniej zajmująca jest analiza nazwy Żmigrodu, jego herbu i historycznej genezy.
P. Becela /Żmigród miasto trzech wież, 2011, s. 21/ na pytanie; skąd smok w herbie Żmigrodu? przytacza miejscową legendę, że kiedyś na tym rozległym bagnistym terenie żyły smoki i wskazuje miejsca w obecnym Żmigrodzie, w których jakoby one żyły. Przyjrzyjmy się zatem żmigrodzkiemu smokowi w herbie miasta poniżej

Rozłożony na plecach, przygnieciony wieżą rycerską smok, raczej nie symbolizuje zwycięstwa chrześcijaństwa na gadem - złem i ciemnotą pogan. Smok żmigrodzki jest zupełnie inaczej skonturowany niż smok milicki. Zatem dopatrywać się należy zupełnie innej historii i wpływu innych doświadczeń miejscowych Baryczan w dziele powstania miasta i jego herbu. Jak pisze P. Becela „Miasto Żmigród zostało założone przez księcia wrocławskiego Henryka III na podstawie tego samego prawa, które było wykorzystane wcześniej w Złotoryi i Lwówku Śląskim . Było kilka powodów. Mogło chodzić o to, że książę chciał zapewnić sobie własne przejście przez rzekę w Dolinie Baryczy, gdyż obydwie już istniejące przeprawy przez Barycz, czyli Milicz i Żmigródek, znajdowały się w posiadaniu kościoła, który z zapałem dążył do pełnej nietykalności” (Becela P., Żmigród miasto trzech wież, 2011, s.13,15).
Poszukajmy zatem groźnego smoka w oczach Baryczan, w okolicy dzisiejszego Żmigródka, średniowiecznej przeprawy przez Barycz, który mógł stać się pierwowzorem smoka na herbie Żmigrodu. Kogut M. napisał (Żmigród -gmina i miasto Zarys historii i czasy współczesne, 1998), że osada na brodem Baryczy, w miejscu dzisiejszego Żmigródka jest wymieniona w bulli papieża Hadriana IV wydanej dla biskupstwa wrocławskiego 23 kwietnia 1155r., która zawiera spis posiadłości jakie posiada biskupstwo wrocławskie (s.7). (Przy okazji, proponuję, aby zbliżający się dzień 23 kwietnia, corocznie sołectwo Żmigródka, uznało za okazję do świętowania. Datę 1155 r. uznać za początek zaistienia tej osady, a to prawie sto lat wcześniej niż data zaistnienia Żmigrodu).
Dalej ks. Kogut M. tłumacząc kronikarza O. L. Goedche podaje za nim, że nazwa miasta wzięła swój początek od miejsca, gdzie ma małym wzniesieniu znajdowało się gniazdo dużego węża, zwanego wówczas „smokiem” /Drachen/. Stąd niemiecka nazwa Drachenburg. Po raz pierwszy nazwa Trachenburg pojawiła się w dokumencie z dnia 27 października 1287 r. (s. 8).
W tym wypadku mamy wprost odniesienie do łacińskiej nazwy smoka Drachen jak i nazwy żmijek Trachinus. Z tym, że smokowi żmigrodzkiemu swoim kształtem daleko do groźnego smoka milickiego, gdyż korpus przypomina raczej rybę, co potwierdza obecność stylizowanych dużych płetw skrzelowych. Ponadto na tle tych skrzeli wyraźnie zaznaczona jest obecność końcówki pojedynczego czarnego wąsa.
Otóż moim zdaniem należy sobie uświadomić, że do złowrogich węży lądowych, smoczych ciemiężycieli średniowiecznych Baryczan trzeba dodać groźne i wywołujące trwogę smoki wodne. Smok żmigrodzki w herbie miasta jest właśnie odzwierciedleniem kształtu i elementów morfologii ogromnego smoka wodnego - suma. Nie sposób pominąć faktu, że ryby te zamieszkiwały kiedyś, znacznie liczniej niż dzisiaj, rzekę Barycz i jej dopływy.
Sum pospolity, zwany często drapieżnym jest jedną z największych ryb słodkowodnych Europy. Sum ma trzy pary wąsów, z których jedna najdłuższa sięga do końca płetwy piersiowej. Sum prowadzi denny tryb życia w głębszych partiach wód rzecznych i jeziornych. Wybiera zawsze miejsca o powolnym nurcie wody i dnie mulistym.
Sumy w naszych wodach śródlądowych osiągają niekiedy po 10-15 latach nierzadko długość ciała 150 cm i masę od 15 do 30 kg, sporadycznie zaś trafiają się okazy ponad 50 kg (Praca zbiorowa, Ryby słodkowodne Polski, PWN, Warszawa 2000, s. 359). Jako dowód ich obecności w nurtach rzeki przytaczam zdjęcie poniżej.

W herbie Żmigrodu mamy zatem kształt, masę i rozmiary typowego smoka rodem z bagien i leniwego nurtu Baryczy. Trzeba sobie uświadomić, że ważnym źródłem pożywienia Baryczan, aż po dzień dzisiejszy były i są ryby, a łowienie ryb było i nadal jest ważnym źródłem zarobkowania. Cechą Kotliny Żmigrodzkiej jest, że po częstych i rozległych powodziach cofające się wody Baryczy tworzą liczne rozlewiska, w których zostają uwięzione ryby. Wysychające i kurczące się płytkie jeziorka są miejscem łatwego połowu uwięzionych ryb. Zdarzało się zapewne w Średniowieczu, że łowiący ręcznie Baryczanie napotykali w rozlewiskach na ogromne sumy, które swoją masą, rozmiarami i ciemnym kształtem budziły grozę i przerażenie. Złapanie i unieszkodliwienie takiego smoka wymagało nie lada odwagi. Stąd rosła groza i przerażenie u Baryczan przed smokami, tym razem wodnymi.
Suma summarum, smoki w Dolinie Baryczy od wieków towarzyszy jej mieszkańcom, a trwoga i strach przed nimi wywarł tak duże piętno na ich codzienności, że kształty miejscowych smoków zostały umieszczone na herbach miast zamieszkałych przez Baryczan.
To dzięki Burmistrzowi Gminy Żmigród i menedżerskiemu podejściu do władania sprawami gminy promuje się tradycje i dorobek jej mieszkanców w regionie, kraju i Unii Europejskiej.

Bychowo, 22.03. 2012r.

Franciszek Krawczyszyn- bychowski

[PANEL PRAWY]