78. rocznica Nocy Kryształowej...
Mianem "Noc KrysztaÅ‚owa” nazywa siÄ™ pogrom Å»ydów, który miaÅ‚ miejsce w hitlerowskich Niemczech w nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. Wydarzenia te znalazÅ‚y także swój oddźwiÄ™k w ówczesnym mieÅ›cie Trachenberg, czyli późniejszym Å»migrodzie. Spalono wtedy miejscowÄ… synagogÄ™ i stojÄ…cy nieopodal dom rabina z rytualnÄ… rzeźniÄ….
Cofnijmy siÄ™ jeszcze bardziej w czasie... Jak wiÄ™c w skrócie wyglÄ…daÅ‚a historia żmigrodzkiej gminy żydowskiej? PozwolÄ™ sobie tu przypomnieć fragmenty książki "Å»migród - miaasto trzech wież”... Otóż poczÄ…tki żmigrodzkiej gminy żydowskiej siÄ™gajÄ… 1812 r., choć pierwsi wyznawcy religii mojżeszowej przybyli tu już wczeÅ›niej. W 1822 r. zaÅ‚ożyli oni cmentarz, a w 1855 powstaÅ‚a ich wÅ‚asna szkoÅ‚a (istniejÄ…ca do 1937 r.). Z kolei żydowskie obrzÄ™dy kultowe odbywaÅ‚y siÄ™ poczÄ…tkowo w prywatnym mieszkaniu, ale już 29 sierpnia 1861 r. uroczyÅ›cie otwarto synagogÄ™. Budynek ten znajdowaÅ‚ siÄ™ przy ulicy Lipowej naprzeciwko dawnego sÄ…du (po II wojnie Å›wiatowej byÅ‚ w nim dom kultury). Uroczystość otwarcia rozpoczęła siÄ™ w ratuszu, gdzie zebrali siÄ™ czÅ‚onkowie miejscowej gminy żydowskiej oraz miejskie i królewskie wÅ‚adze. NastÄ™pnie wyniesiono TorÄ™ i inne sprzÄ™ty z dotychczas wynajmowanego lokalu i rozpoczÄ™to pochód w kierunku nowej Å›wiÄ…tyni. Na jego czele szli żydowscy uczniowie, a za nimi 18 panien ubranych na biaÅ‚o, potem rabini, kantor i starszyzna gminy, a po nich wÅ‚adze, do których doÅ‚Ä…czyli siÄ™ pozostali uczestnicy. Książę Hermann Anton von Hatzfeldt oczekiwaÅ‚ pochodu już przed synagogÄ…. Jemu wÅ‚aÅ›nie przekazano klucz do tej budowli. Kazanie rabina dra Kleina spotkaÅ‚o siÄ™ z ogólnym uznaniem. Tak samo podobaÅ‚ siÄ™ wystÄ™p chóru pod kierownictwem kantora z WrocÅ‚awia o nazwisku Deutsch. UroczystoÅ›ci te trwaÅ‚y dwie godziny: od 11 do 13. O godz. 15 wydano ucztÄ™ w gospodzie Deutschmanna. Na prawo obok synagogi byÅ‚ maÅ‚y dom rabina Hamela.
Jednakże, jak już wspomniano, oba budynki zostały spalone w feralną noc w 1938 r. Kolejny godny potępienia fakt miał miejsce w niedzielę, 12 lutego 1939 r., kiedy wysadzono budynek synagogi. W tym celu ekipa z Wrocławia wywierciła w gmachu ok. 100 otworów i umieściła w nich 25 kg materiału wybuchowego. Detonacja była na tyle precyzyjna, że w stojącym naprzeciwko budynku sądu wypadły jedynie dwie szyby. Z wydarzenia tego naziści zrobili wielkie propagandowe widowisko, zapraszając na nie miejscowych działaczy partii NSDAP i jej przybudówek (w tym młodzieżowych) oraz władze miasta i mieszkańców. Planowano później wybudować w tym miejscu dwa nowoczesne wzorcowe domy jednorodzinne.
Dziś, po 78 latach od tych wydarzeń, warto upamiętnić specjalną tablicą miejsce, gdzie stała synagoga i fakt jej zniszczenia przez utopijną ideologię i reżim hitlerowskich Niemiec. Ku pamięci, edukacji i przestrodze...
Paweł Becela